STCW-F – leiðbeiningar fyrir útgerðir fiskiskipa

Skipuleggja, skrá og fylgja eftir vinnu- og hvíldartíma

Góð stjórnun vinnu- og hvíldartíma á fiskiskipi byrjar áður en skipið lætur úr höfn. Útgerðin þarf að hafa raunhæft vaktaplan, skýra mönnun og verklag sem gerir kleift að skrá raunverulegan vinnu- og hvíldartíma jafnóðum.

Þegar reksturinn breytist — vegna veðurs, veiða, bilana, hafnartafa eða annarra aðstæðna — þurfa skrárnar að sýna hvað gerðist, hvaða breytingar voru gerðar og hvernig brugðist var við.

STCW-F fjallar um alþjóðlegar kröfur um þjálfun, skírteini og vaktahald á fiskiskipum. ILO C188 fjallar um vinnu- og velferðarskilyrði fiskimanna. Innlendar reglur setja síðan nánari kröfur um vinnu- og hvíldartíma.

Á Íslandi gilda meðal annars 21. gr. laga nr. 82/2022 um áhafnir skipa og reglugerð nr. 975/2004 um vinnu- og hvíldartíma skipverja á íslenskum fiskiskipum.

Hvaða reglur gilda?

Það er mikilvægt að greina á milli alþjóðlegra samninga og innlendra reglna.

STCW-F

STCW-F fjallar fyrst og fremst um þjálfun, hæfni, skírteini og vaktahald á fiskiskipum. Markmiðið er að þeir sem gegna öryggislega mikilvægum störfum um borð hafi viðeigandi hæfni og að vaktakerfið styðji öruggan rekstur.

ILO C188

ILO C188 fjallar um vinnuskilyrði fiskimanna, þar á meðal hvíldartíma og þreytu. Ísland fullgilti samþykktina 5. júní 2026 og hún tekur gildi gagnvart Íslandi 5. júní 2027. Þar til þá, og eftir gildistöku eftir því sem við á, þarf að greina hana frá íslenskum lögum og reglugerð nr. 975/2004.

Íslensk lög og reglugerðir

Á íslenskum fiskiskipum setja 21. gr. laga nr. 82/2022 og reglugerð nr. 975/2004 rammann um vinnu- og hvíldartíma. 21. gr. leggur áherslu á að vaktafyrirkomulag og heildarmönnun sé þannig að vinnu- og hvíldartími sé í samræmi við lögin.

Nánar um íslenskar hvíldartímareglur og skráningu er í leiðbeiningunum um vinnu- og hvíldartíma á íslenskum fiskiskipum.

Íslenskar reglur um vinnu- og hvíldartíma

Samkvæmt 21. gr. laga nr. 82/2022 skulu mörk vinnu- eða hvíldartíma vera annaðhvort:

• hámark 14 klst. vinna á hverju 24 klst. tímabili og 72 klst. á hverju sjö daga tímabili, eða
• að minnsta kosti 10 klst. hvíld á hverju 24 klst. tímabili og 77 klst. hvíld á hverju sjö daga tímabili.

Þetta eru tvö viðmið sem lögin setja fram, eftir því hvaða reglur eiga við — ekki stilling sem útgerðin velur að vild. Klofin hvíld er síðan viðbótarathugun ofan á viðeigandi hvíldarmörk.

Hvíld má skipta í allt að tvö tímabil. Annað þeirra skal vera að minnsta kosti sex klukkustundir og ekki skulu líða meira en 14 klukkustundir milli hvíldartímabila.

Reglugerð nr. 975/2004 setur sömu meginviðmið og orðar 77 klukkustunda kröfuna sem 77 klst. á hverju 168 klst. tímabili.

Þetta skiptir máli í framkvæmd: 10/24 og 77/168 eru ekki tvær tölur sem aðeins þarf að athuga þegar almanaksdagur eða hefðbundin vika er gerð upp. Við mat á hlaupandi hvíld þarf að skoða viðeigandi tímabil.

10 klst. hvíld á 24 klst.

Lágmarkshvíldin er 10 klukkustundir á hverju 24 klst. tímabili þegar miðað er við lágmarkshvíld.

Í daglegum rekstri er því ekki nóg að skoða hvort skipverji hafi fengið 10 klukkustunda hvíld frá miðnætti til miðnættis. Skoða þarf hvíldina út frá þeim tímabilum sem reglurnar kveða á um.

Þetta skiptir sérstaklega máli þegar:

• vaktir færast til,
• brottför seinkar,
• veiðar dragast á langinn,
• skipverji er kallaður út utan áætlaðrar vaktar,
• eða sama áhöfn tekur endurtekið aukavaktir.

77 klst. hvíld á 168 klst.

77 klukkustunda lágmarkshvíld yfir 168 klukkustundir sýnir annað en daglega 24 klukkustunda viðmiðið.

Skipverji getur verið með nægilega hvíld á einstökum 24 klukkustunda tímabilum en samt fengið of litla hvíld þegar vinnuálag safnast upp yfir fleiri daga.

Þess vegna ætti yfirferð ekki aðeins að spyrja: „Er allt í lagi í dag?“ Heldur einnig: „Hvernig hefur hvíldin þróast síðustu sjö daga og hvert stefnir hún?“

Klofin hvíld – 6 klst. og 14 klst.

Þegar hvíldartíma er skipt í tvö tímabil skal annað tímabilið vera að minnsta kosti sex klukkustundir. Ekki mega líða meira en 14 klukkustundir milli hvíldartímabila. Þetta er viðbótarathugun ofan á 14/72 eða 10/77, ekki þriðja sjálfstæða viðmiðið.

Þetta getur skipt miklu máli á fiskiskipum þar sem vinnuálag getur verið ójafnt yfir sólarhringinn. Dæmi um aðstæður þar sem sérstaka athygli þarf:

• löndun,
• veiðarfæraskipti,
• upphaf eða lok veiðiferðar,
• langar siglingar,
• veðurbreytingar,
• bilanir,
• og tímabil með mikilli veiði.

Vaktaplan og rekstraráætlun

Vaktaplan

Vaktaplan sýnir fyrirhugaða mönnun og vaktaskipan. Það ætti að vera raunhæft miðað við þá vinnu sem skipverjar eiga að sinna og þá rekstraraðferð sem skipið notar. Vaktaplan sem virkar aðeins við fullkomnar aðstæður er ekki góð áætlun.

Rekstraráætlun

Rekstraráætlun gefur samhengi um hvernig skipið á að vera rekið. Hún getur meðal annars tekið mið af:

• fyrirhuguðum veiðum,
• siglingum,
• vinnuálagi,
• hafnarkomum,
• löndun,
• viðhaldi,
• mönnun,
• og væntanlegum álagstímabilum.

Áætlun og raunveruleiki

Vaktaplan, rekstraráætlun og raunveruleg skráning eiga ekki að vera þrjár ótengdar upplýsingar. Þær eiga saman að gefa svar við einföldum spurningum:

Hvað átti að gerast? Hvað gerðist í raun? Hvað var gert þegar reksturinn breyttist?

Hagnýtt verklag um borð

1. Meta vinnuálag fyrir brottför

Áður en skipið lætur úr höfn ætti að skoða hvaða aðstæður gætu aukið vinnuálag. Dæmi:

• slæmt veður,
• langt úthald,
• erfiðar veiðar,
• bilanir eða viðhald,
• löndun,
• mannafli undir venjulegum styrk,
• eða aðstæður þar sem miklar breytingar á vöktum eru líklegar.

Markmiðið er að greina áhættuna áður en hún verður að vandamáli.

2. Gera raunhæft vaktaplan

Vaktaplanið þarf að taka mið af raunverulegum rekstri. Ef vitað er að ákveðið tímabil verður sérstaklega annasamt ætti að gera ráð fyrir því í mönnun og vaktaskipan.

3. Setja upp viðvaranir

Hvíldarmörk ættu að vera sýnileg þeim sem þurfa að bregðast við. Viðvörun sem kemur þegar ferðin er löngu búin hefur lítið forvarnargildi. Gott kerfi ætti því að geta sýnt þegar skipverji er að nálgast hvíldarmörk og áður en mögulegt frávik verður að staðfestu fráviki.

4. Skrá raunverulegan tíma

Raunverulegan vinnu- og hvíldartíma ætti að skrá eins fljótt og raunhæft er. Því lengur sem beðið er með skráningu því meiri hætta er á að tímar séu rangir, breytingar gleymist, frávik séu óskýr eða þurfi að endurbyggja atburðarásina eftir á. Ef færsla er gerð eftir á ætti að vera hægt að sjá það og, þegar við á, ástæðuna fyrir leiðréttingunni.

5. Skrá frávik og viðbrögð

Ef reksturinn breytist ætti skráningin að geta sýnt hvað gerðist, hvenær það gerðist, hvaða áhrif það hafði á vinnu eða hvíld, hvaða ráðstöfun var gerð og hver tók ákvörðunina. Markmiðið er ekki að skrifa langar skýrslur um hvert smáfrávik. Stutt og skýr skýring er oft mun gagnlegri.

6. Fylgja eftir

Endurtekin frávik ættu að leiða til spurningar um hvort breyta þurfi vaktaskipan, mönnun, rekstraráætlun, verklagi eða upplýsingaflæði. Frávik sem kemur aftur og aftur er ekki lengur aðeins einstakur atburður.

Hvað á að fylgjast með?

Þegar vinnuálag eykst

Fiskveiðar eru starfsemi þar sem vinnuálag getur breyst hratt. Markmiðið ætti ekki að vera að láta áætlanir líta fullkomlega út eftir á. Markmiðið er að stjórna breytingunum á öruggan og rekjanlegan hátt.

Skilgreina viðbrögð fyrirfram

Útgerðin getur skilgreint fyrirfram hvaða aðgerðir koma til skoðunar þegar vinnuálag eykst. Þar getur meðal annars verið endurdreifing verkefna, breyting á vöktum, afleysing, aukin mönnun, breyting á rekstrarhraða eða tímabundin breyting á verkefnum.

Skrá raunveruleg viðbrögð

Ef reksturinn breytist ætti skráningin að endurspegla það. Sterk skrá sýnir ekki aðeins að eitthvað fór úrskeiðis heldur einnig: Hvað gerðist → hver tók ákvörðun → hvað var gert → hvað gerðist næst.

Undanþágur og óvæntar aðstæður

Reglur um vinnu- og hvíldartíma gera ráð fyrir ákveðnum heimildum til að bregðast við sérstökum aðstæðum.

Á íslenskum fiskiskipum getur skipstjóri krafist þess að skipverjar vinni þann fjölda vinnustunda sem nauðsynlegur er vegna öryggis skipsins, allra um borð, búnaðar eða farms eða til að koma öðrum skipum eða mönnum í sjávarháska.

Þetta er ekki það sama og venjulegt vinnuálag. Þegar slíkar aðstæður koma upp ætti að skrá hvað gerðist og sjá til þess að viðeigandi hvíld komi í kjölfarið þegar eðlilegt ástand hefur verið endurreist. Nánari heimildir til frávika og undanþága fara eftir þeim reglum sem gilda fyrir viðkomandi skip.

Þegar áætlun og raunveruleiki passa ekki

Eitt algengasta vandamálið í hvíldartímaskráningu er ekki endilega útreikningurinn sjálfur. Það er misræmið milli áætlunarinnar og þess sem raunverulega gerðist.

Dæmi: Vaktaplan segir að skipverji vinni 06:00–18:00. Raunverulegur rekstur veldur því að hann vinnur til 21:00. Ef vaktaplanið stendur óbreytt en raunverulegur tími er aðeins skráður síðar verður erfitt að sjá hvernig ákvörðun var tekin og hvort hvíldin var metin þegar breytingin varð.

Betra verklag er að gera breytinguna sýnilega strax.

Hvernig góð skráning lítur út

Góð skráning gerir kleift að fylgja ferðinni án þess að þurfa að giska. Hægt er að sjá:

1. hvað var fyrirhugað,
2. hvað gerðist í raun,
3. hvaða frávik komu upp,
4. hvaða ráðstafanir voru gerðar,
5. hver tók ákvörðunina,
6. og hvort vandamálið hafi verið endurtekið.

Veik skráning hefur oft hið gagnstæða einkenni: almennt vaktaplan, margar færslur eftir á, óljósar athugasemdir og engin skýr tenging milli fráviks og viðbragðs.

Ábyrgð á skráningunni

Hlutverk þurfa að vera skýr.

Skipstjóri

Skipstjóri ber ábyrgð á stjórnun skipsins og þarf að sjá til þess að vaktaskipan og rekstur taki mið af gildandi reglum.

Tilnefndur ábyrgðaraðili um borð

Þar sem slíkt fyrirkomulag er til staðar getur tilnefndur aðili fylgt eftir skráningu, gæðum gagna og fráviksskýringum.

Útgerðin

Útgerðin þarf að hafa verklag sem styður skipið, fylgir eftir endurteknum vandamálum og sér til þess að mönnun og skipulag styðji við öruggan rekstur.

Stjórnendur

Ef endurtekin frávik tengjast mönnun eða rekstrarforsendum þarf að taka þau upp á réttu stjórnunarstigi.

Hvað er gagnlegt að mæla?

Ekki þarf að mæla allt. Nokkrar einfaldar mælingar geta gefið góða mynd af því hvort verklagið sé að virka:

• hlutfall skráninga sem eru gerðar samdægurs,
• fjöldi viðvarana sem leiddi til aðgerða áður en mörk voru rofin,
• fjöldi endurtekinna hvíldarfrávika,
• fjöldi frávika vegna klofinnar hvíldar,
• tími frá greiningu fráviks til aðgerðar,
• fjöldi leiðréttinga eftir á,
• og atriði þar sem vaktaplan og raunveruleg skráning passa ekki saman.

Mikilvægara en að safna mörgum tölum er að nota þær til að finna endurtekin vandamál.

Innri yfirferð fyrir eftirlit

Innri yfirferð þarf ekki að vera stór úttekt. Hægt er að taka eitt tímabil og spyrja: Getum við fylgt atburðarásinni?

• Hvernig leit vaktaplanið út?
• Hvernig var raunverulegur vinnu- og hvíldartími?
• Hvar komu breytingar?
• Hvers vegna?
• Hvað var gert?
• Var breytingin skráð?
• Hefur sama vandamál komið upp áður?

Ef ekki er hægt að svara þessum spurningum með gögnum er líklegt að verklagið þurfi endurbætur.

Þegar töflureiknir duga ekki lengur

Pappír og töflureiknar geta verið gagnleg verkfæri í litlum rekstri. Þegar skipum fjölgar, áhafnir flytjast milli skipa og vaktir breytast oft getur handvirk skráning hins vegar orðið viðkvæm.

Stafrænt kerfi getur þá hjálpað til við að fylgjast með hlaupandi hvíldarmörkum, vara við mögulegum frávikum áður en þau verða, tengja áætlanir við raunverulegan tíma, halda utan um leiðréttingar, styðja bæði skip og skrifstofu og gera gögn aðgengileg við innri eða ytri yfirferð.

Ef útgerðin treystir enn mikið á töflureikna má lesa meira um af hverju fiskiskipaflotar vaxa upp úr töflureiknum.

Hvernig MarRest styður daglegt verklag

MarRest er hannað til að skrá vinnu og hvíld og styðja yfirferð meðan reksturinn stendur yfir. Kerfið athugar 24 klst. hlaupandi tímabil á klukkustundarfresti og aðalathugun 168 klst. skýrslunnar metur eitt tímabil við lok hvers almanaksdags.

MarRest leysir ekki reglurnar með skráningu einni. Kerfið skráir, reiknar yfir og lætur vita þegar skráð eða fyrirhuguð vinna kallar á athugun.

Í MarRest er meðal annars hægt að:

• athuga 10 klst. / 24 klst. hvíld á klukkustundarfresti,
• athuga 77 klst. / 168 klst. hvíld við lok hvers almanaksdags í aðalskýrslu,
• merkja klofna hvíld með sérstakri tengingu athugunarpunkta og bila,
• vara við þegar ný vakt getur valdið hvíldarfráviki,
• skrá raunverulegar vaktir,
• halda utan um breytingar,
• og útbúa skýrslur fyrir yfirferð.

Stimplanir úr Vaktos geta runnið inn í sömu vinnuskrár þannig að áætlaður og raunverulegur vinnutími geti verið borinn saman. Viðmót, skýrslur og PDF-skjöl eru aðgengileg á íslensku, norsku og ensku.

MarRest metur engar lagalegar undanþágur og ákveður ekki fylgni við reglur. Vaktir eru ekki lokaðar sjálfkrafa; skipstjóri metur og meðhöndlar breytingar samkvæmt verklagi útgerðarinnar.

Dæmigerðar spurningar við eftirlit

„Hvernig passaði vaktaplanið við raunverulegan rekstur?“

Sýnið vaktaplan, raunverulegar færslur og frávik í sömu tímalínu. Markmiðið er að geta sýnt hvað var fyrirhugað og hvað breyttist.

„Hvað gerðuð þið þegar hvíld var í hættu?“

Útskýrið hvaða ráðstöfun var gerð, hver tók ákvörðunina og hvernig fylgt var eftir.

„Hvernig komið þið í veg fyrir að sama vandamál endurtaki sig?“

Sýnið hvað var lært af frávikinu og hvort breyting hafi verið gerð á mönnun, vaktaplani, rekstraráætlun eða verklagi.

„Hvernig tryggið þið að skráningin sé rétt?“

Útskýrið hvernig raunverulegur tími er skráður, hvernig leiðréttingar eru meðhöndlaðar og hver fer yfir gögnin.

Algeng vandamál

Áætlunin segir eitt en raunveruleikinn annað

Orsök: Vaktaplan eða sniðmát hefur ekki verið uppfært þegar reksturinn breyttist. Lausn: Gera breytingar sýnilegar og tengja þær við raunverulegar færslur.

Skráningar eru gerðar eftir á

Orsök: Skráningarbyrði safnast upp. Lausn: Skrá samdægurs þar sem hægt er og gera seinar færslur rekjanlegar.

Frávik endurtaka sig

Orsök: Brugðist er við hverju tilviki fyrir sig án þess að skoða undirliggjandi orsök. Lausn: Greina mynstur og breyta verklagi, mönnun eða áætlun þegar þörf krefur.

Undirbúningur fyrir eftirlit verður neyðarverkefni

Orsök: Gögn eru ekki yfirfarin reglulega. Lausn: Hafa einfalt innra eftirlit sem er hluti af venjulegum rekstri.

Formlegt samræmi felur vinnuálagið

Orsök: Of mikil áhersla á tölurnar einar. Lausn: Skoða einnig raunverulegt vinnuálag, endurtekin frávik og hvaða ráðstafanir voru gerðar.

Gögn sem ættu að vera aðgengileg

Við eftirlit er gagnlegt að geta fylgt einni ferð frá áætlun til raunverulegs reksturs. Markmiðið er að gögnin tali saman.

Áætlun

• Vaktaplan
• Rekstraráætlun
• Breytingar á áætlun

Raunverulegur tími

• Skráður vinnu- og hvíldartími
• Tímastimplar
• Leiðréttingar

Frávik

• Hvað gerðist
• Ástæða
• Viðbrögð
• Ábyrgðaraðili

Eftirfylgni

• Vikuleg eða mánaðarleg yfirferð
• Endurtekin vandamál
• Ákvarðanir um úrbætur

Tengsl við mönnun

Hvíldartímareglur verða ekki leystar með skráningarkerfi einu saman. Ef mönnunin er stöðugt miðuð við venjulegt álag en reksturinn krefst reglulega meiri vinnu þarf að skoða mönnun og skipulag.

Skipuleggja fyrir álag

Miða ætti ekki eingöngu við meðalálag ef fyrirsjáanlegt er að ákveðin tímabil verði erfiðari.

Vernda hvíldartímann

Þegar vinnuálag eykst er hvíld oft það fyrsta sem þrýstingur hefur áhrif á. Hvíld þarf því að vera hluti af rekstraráætluninni, ekki aðeins eitthvað sem er skoðað eftir að vinnan hefur verið framkvæmd.

Skýrt ákvörðunarvald

Áhöfn þarf að vita hver getur breytt vöktum, endurdreift verkefnum eða tekið ákvörðun um breytingu á rekstri.

Horfa fram á við

Skip sem hefur lítið hvíldarsvigrúm þarf að stjórna næstu vöktum öðruvísi en skip þar sem áhöfn hefur haft góðan hvíldartíma.

Þjálfun

Þjálfun um vinnu- og hvíldartíma þarf að tengjast daglegum rekstri. Hagnýtar æfingar geta til dæmis snúist um:

• hvernig á að skrá óvænta vélarbilun,
• hvernig á að bregðast við breyttri vakt,
• hvernig á að greina hættu á klofinni hvíld,
• hvernig á að fylgja eftir endurteknum hvíldarfrávikum,
• og hvernig á að leggja fram gögn við eftirlit.

Stuttar og endurteknar æfingar geta verið gagnlegri en ein löng fræðslulota.

Hvernig er best að byrja?

Ekki þarf að breyta öllu í einu.

Fyrst: grunnvenjan

Hafa skýra ábyrgð, raunhæft vaktaplan, skráningu raunverulegs tíma og sýnileg hvíldarmörk.

Næst: vikuleg yfirferð

Skoða þróun 77/168 hvíldar, endurtekin frávik, seinar færslur og misræmi milli áætlunar og raunveruleika.

Síðan: innri úttekt

Velja eina ferð eða eitt tímabil og athuga hvort hægt sé að fylgja allri atburðarásinni án þess að þurfa að endurbyggja hana eftir á.