Vinnu- og hvíldartími á íslenskum fiskiskipum

Lög nr. 82/2022 um áhafnir skipa og reglugerð nr. 975/2004 um vinnu- og hvíldartíma skipverja á íslenskum fiskiskipum setja kröfur um vinnu- og hvíldartíma. Í 21. gr. laganna er jafnframt kveðið á um að vaktafyrirkomulag og heildarmönnun fiskiskips skuli vera þannig að vinnu- og hvíldartíma sé fylgt.

Það sem skiptir útgerðina máli er því ekki aðeins að hafa vaktaplanið rétt á pappír heldur að geta sýnt hvernig vinnu- og hvíldartími var í raun þegar reksturinn breyttist.

Hvað segja íslensku reglurnar?

Á íslenskum fiskiskipum er ramminn í 21. gr. laga nr. 82/2022 og reglugerð nr. 975/2004. Lögin setja mörkin og kveða á um að vaktafyrirkomulag og heildarmönnun skuli styðja við þau. Reglugerðin setur nánari ákvæði um vinnu- og hvíldartíma og eftirlit.

10/24, 77/168 og 6/14

Þegar miðað er við lágmarkshvíld gilda þessi viðmið:

• að minnsta kosti 10 klst. hvíld á hverju 24 klst. tímabili,
• að minnsta kosti 77 klst. hvíld á hverju 168 klst. tímabili,
• hvíld má skipta í mest tvö tímabil,
• annað hvíldartímabilið skal vera að minnsta kosti 6 klst.,
• og ekki mega líða meira en 14 klst. milli hvíldartímabila.

21. gr. setur þetta fram sem annað af tveimur viðmiðum. Hitt viðmiðið er hámarksvinnutími: 14 klst. á hverju 24 klst. tímabili og 72 klst. á hverju sjö daga tímabili. Þetta eru ekki þrjár óháðar reglur sem allar gilda samtímis.

Reglugerð nr. 975/2004 setur sömu meginviðmið og orðar 77 klukkustunda kröfuna sem 77 klst. á hverju 168 klst. tímabili. Í framkvæmd þýðir það að hvíldina þarf að skoða yfir hlaupandi tímabil, ekki aðeins frá miðnætti til miðnættis eða eftir almanaksvikum.

Ísland fullgilti ILO C188 5. júní 2026. Samþykktin tekur gildi gagnvart Íslandi 5. júní 2027. Fram að þeim tíma, og einnig eftir gildistöku, þarf að greina ákvæði hennar frá núgildandi íslenskum lögum og reglugerð nr. 975/2004.

Fráviksheimildir

21. gr. heimilar frávik við nánari skilyrði. Heimilt er með reglugerð eða í kjarasamningum að víkja frá ákvæðum 1. mgr. vegna hlutlægra eða tæknilegra ástæðna eða ástæðna er varða skipulag vinnunnar, enda sé slíkt í samræmi við almennar meginreglur um verndun öryggis og heilbrigðis sjómanna. Frávik samkvæmt kjarasamningum skulu tilkynnt til Samgöngustofu.

Skipstjóri getur ávallt krafist þess að skipverji vinni þann fjölda vinnustunda sem nauðsynlegur er fyrir öryggi skipsins, allra um borð, farms og annarra fjármuna sem á skipi eru, eða til að koma til hjálpar öðrum skipum eða mönnum í sjávarháska.

1. mgr. 21. gr. á ekki við um eiganda skips samkvæmt skipaskrá þegar hann er lögskráður sem skipstjóri og er einn um borð.

Reglugerð nr. 975/2004 hefur samsvarandi ákvæði. Í 3. gr. er kveðið á um sömu meginmörk og um vinnu sem skipstjóri getur krafist vegna öryggis. Í 9. gr. er heimilt, með kjarasamningum, að víkja frá ákvæðum 1.–3. mgr. 3. gr. vegna hlutlægra eða tæknilegra ástæðna eða ástæðna er varða skipulag vinnunnar, enda séu frávikin, að því marki sem unnt er, í samræmi við almennar meginreglur um verndun öryggis og heilbrigðis sjómanna. Heimilt er að draga frá þann tíma sem frí er veitt.

Þetta eru undantekningar með skilyrðum, ekki almenn regla. Hvaða frávik eiga við fer eftir skipinu, kjarasamningum og aðstæðum.

Vaktaplanið og raunverulegur rekstur

Vaktaplanið sýnir hvað átti að gerast. Skráningin þarf að sýna hvað gerðist.

Vaktaplan er áætlun og þarf að vera raunhæft miðað við mönnun og þá vinnu sem áhöfnin á að sinna. Það sem skiptir máli við eftirlit og innri yfirferð er hins vegar ekki aðeins hvort áætlunin hafi litið vel út, heldur hvort hægt sé að sjá hvernig vinnu- og hvíldartíma var fylgt í raun.

Skráningin þarf að endurspegla raunverulegan rekstur. Hún er mikilvægur hluti af því að geta sýnt hvernig vinnu- og hvíldartíma var fylgt þegar dagurinn fer ekki samkvæmt áætlun.

Þegar reksturinn breytist

Veður breytist. Aðstæður breytast. Verkefni taka lengri tíma en áætlað var. Skipverji tekur aukavakt. Skipstjóri þarf að bregðast við aðstæðum.

Þá er mikilvægt að hægt sé að sjá:

• hvaða vinnu og hvíld var í raun,
• hvaða breyting varð á fyrirhuguðu vaktaplani,
• hverjir urðu fyrir áhrifum,
• hvers vegna breytingin varð,
• og hvernig brugðist var við henni.

Þetta er kjarninn í því sem MarRest er að leysa: að áætlun, raunverulegur rekstur og skráning tali saman, einnig þegar dagurinn fer ekki samkvæmt áætlun.

Hvað þarf að vera hægt að sýna við eftirlit?

Samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 975/2004 getur verið krafist nauðsynlegra upplýsinga til að hafa eftirlit með því hvort ákvæðum reglugerðarinnar sé fylgt. Hvaða gögn eru skoðuð fer eftir tilgangi og umfangi eftirlitsins.

Gagnlegt er að geta sýnt:

• hverjir voru um borð,
• hvað var fyrirhugað í vaktaplani,
• hvað var skráð sem vinna og hvíld,
• hvort viðeigandi hvíldarkröfur voru uppfylltar,
• hvort frávik komu upp og
• hvernig brugðist var við þeim.

Ef reksturinn hefur breyst en skjölin endurspegla ekki breytingarnar getur það kallað á frekari spurningar. Nánar um undirbúning skoðunar er fjallað í leiðbeiningunum um hvíldartímaskoðun.

Hvernig á að skrá frávik?

Þegar reksturinn víkur frá áætlun er gagnlegt að skrá þrjú atriði: hvað breyttist, hvers vegna það breyttist og hvað var gert í kjölfarið.

Stutt og skýr færsla sem gerð er þegar atburðurinn er enn í fersku minni er betri en löng frásögn mörgum dögum síðar. Ef leiðrétting fer fram síðar ætti hún að vera rekjanleg.

Þetta er góð framkvæmd við rekjanlega skráningu, en ekki sérstök krafa um daglega skráningu samkvæmt reglugerð nr. 975/2004. Án rekjanlegra gagna er þó erfitt að sýna hvernig hvíldarkröfum var fylgt þegar dagurinn breyttist.

Geta rafrænar skrár verið notaðar?

Já, rafræn skráning getur verið notuð ef hún er áreiðanleg, rekjanleg og aðgengileg við eftirlit. Það er ekki krafa um tiltekið stafrænt kerfi, og ekki heldur bann við rafrænni skráningu.

Fyrir fiskiskip skiptir máli að skráningin geti sýnt raunverulegan vinnu- og hvíldartíma samkvæmt þeim kröfum sem gilda um skipið.

Hvar kemur MarRest inn?

MarRest gerir útgerðinni kleift að skrá og yfirfara raunverulegan vinnu- og hvíldartíma á einum stað. Kerfið athugar 24 klst. hlaupandi tímabil á klukkustundarfresti. Aðalathugun 168 klst. skýrslunnar metur eitt tímabil við lok hvers almanaksdags. Klofin hvíld notar sérstaka tengingu athugunarpunkta og bila.

MarRest leysir ekki reglurnar með skráningu einni. Kerfið skráir, reiknar yfir og lætur vita þegar skráð eða fyrirhuguð vinna kallar á athugun.

Þannig verður auðveldara að sjá hvað var fyrirhugað, hvað gerðist í raun og hvar þarf að bregðast við.

MarRest metur engar lagalegar undanþágur. Það skráir, reiknar, varar við og styður yfirferð en ákveður ekki hvort gildandi reglur séu uppfylltar og kemur ekki í stað ábyrgðar útgerðar eða skipstjóra.