Þreytueftirlit fyrir fiskiskip

Hvíldartími er lágmarkið – þreytustjórnun þarf að horfa lengra. Á íslenskum fiskiskipum eru lög nr. 82/2022 og reglugerð nr. 975/2004 meginstoðin. STCW-F og ILO C188 koma inn sem alþjóðlegt samhengi.

Hvíldartími er lágmarkið – þreytustjórnun þarf að horfa lengra

Skipverjar eiga rétt á nægilegri hvíld og vinnu- og hvíldartími skal skipulagður með öryggi og heilsuvernd að leiðarljósi.

Á íslenskum fiskiskipum gilda meðal annars lög nr. 82/2022 um áhafnir skipa, sjómannalög nr. 35/1985 og reglugerð nr. 975/2004 um vinnu- og hvíldartíma skipverja á íslenskum fiskiskipum, með síðari breytingum. Reglurnar gera meðal annars ráð fyrir að hvíld sé að lágmarki 10 klukkustundir á hverju 24 klukkustunda tímabili og 77 klukkustundir á hverju 168 klukkustunda tímabili. Hvíld má skipta í mest tvö tímabil og annað þeirra skal vera að lágmarki sex klukkustundir.

Þetta eru lagaleg lágmarksskilyrði. Þau segja hins vegar ekki allt um raunverulega þreytu.

Langar vaktir, endurtekin truflun á hvíld, næturvinna, erfitt veður, mikið vinnuálag og skyndilegar breytingar á rekstri geta haft áhrif á árvekni og getu skipverja til að sinna störfum sínum á öruggan hátt. Þess vegna þarf eftirlit með hvíldartíma einnig að hjálpa stjórnendum að sjá þróunina í vinnu og hvíld, ekki aðeins hvort eitt tiltekið skráningartímabil lítur rétt út.

MarRest er hannað sem stafrænt skráningar- og eftirlitstæki fyrir þetta ferli.

Lagalegur grundvöllur á íslenskum fiskiskipum

Lög nr. 82/2022 um áhafnir skipa gilda um íslensk skip. Í 21. gr. er kveðið á um vinnu- og hvíldartíma og að vaktafyrirkomulag og heildarmönnun fiskiskipa skuli hagað þannig að ákvæðum um vinnu- og hvíldartíma sé fullnægt.

Sjómannalög nr. 35/1985, einkum 64. gr., kveða á um rétt skipverja til nægilegrar hvíldar og setja sömu meginmörk um vinnu og hvíld. Þar kemur einnig fram að heimilt sé að víkja frá ákvæðum um vinnu- og hvíldartíma með reglugerð eða kjarasamningi við ákveðnar aðstæður, enda sé það í samræmi við almennar meginreglur um verndun öryggis og heilbrigðis sjómanna.

Reglugerð nr. 975/2004 um vinnu- og hvíldartíma skipverja á íslenskum fiskiskipum, með síðari breytingum, setur nánari reglur um framkvæmdina. Reglugerðin skilgreinir meðal annars vinnutíma, hvíldartíma, næturvinnu og vaktavinnu og kveður á um 10 klukkustunda lágmarkshvíld á hverju 24 klukkustunda tímabili og 77 klukkustunda lágmarkshvíld á hverju 168 klukkustunda tímabili.

Þegar meta á hvað gildir um tiltekið skip þarf því ávallt að horfa til gildandi íslenskra laga, reglugerða, kjarasamninga og annarra reglna sem eiga við um skipið og áhöfn þess.

Nánar um tölurnar, fráviksheimildir og skráningu er í leiðbeiningunum um vinnu- og hvíldartíma á íslenskum fiskiskipum.

Alþjóðlegt samhengi

Íslenskar reglur byggja að hluta á alþjóðlegum skuldbindingum og EES-reglum.

ILO C188 – Work in Fishing Convention, 2007 fjallar sérstaklega um vinnuskilyrði fiskara. Samkvæmt 13. gr. skal tryggja nægilega hvíld til að vernda öryggi og heilsu. Fyrir fiskiskip sem eru á sjó lengur en þrjá daga skulu lágmarkshvíldartímar samkvæmt 14. gr. ekki vera skemmri en 10 klukkustundir á hverju 24 klukkustunda tímabili og 77 klukkustundir á hverju sjö daga tímabili, nema heimilaðar undantekningar eða sambærilegt fyrirkomulag eigi við.

Ísland fullgilti ILO C188 5. júní 2026. Samþykktin tekur gildi gagnvart Íslandi 5. júní 2027.

STCW-F fjallar meðal annars um hæfni, þjálfun og vaktstöðu áhafna fiskiskipa. Meginreglan er að vaktir skuli skipulagðar þannig að öryggi skipsins verði ekki skert vegna ófullnægjandi hvíldar.

Í þessari leiðbeiningu er íslenski lagagrunnurinn þó meginviðmiðið. Alþjóðlegar reglur eru notaðar til að setja íslensku kröfurnar í alþjóðlegt samhengi.

Hvíldartími er ekki það sama og þreyta

Skipverji getur uppfyllt lágmarkskröfur um hvíld og samt verið undir miklu álagi.

Dæmi geta verið:

• hvíld sem er oft rofin vegna vinnu eða kalla,
• margar langar vaktir í röð,
• mikil næturvinna,
• erfitt veður,
• mikið líkamlegt eða andlegt vinnuálag,
• óvænt vélabilun eða önnur atvik,
• miklar breytingar á veiðimynstri,
• skyndileg breyting á vaktaskipulagi,
• eða flutningur skipverja milli skipa án nægilegs bata.

Hvíldartímaskráin segir því fyrst og fremst til um hvort skráður vinnu- og hvíldartími samræmist viðeigandi mörkum. Hún er ekki sjálfstætt mælitæki á svefngæði eða lífeðlisfræðilega þreytu.

Þess vegna er gagnlegt að skoða bæði lagalega stöðu og þróun vinnu og hvíldar yfir tíma.

Hlaupandi 24 klukkustunda yfirferð

24 klukkustunda tímabilið er grundvallareining í íslensku hvíldartímareglunum.

MarRest athugar hlaupandi 24 klukkustunda tímabil á klukkustundarfresti út frá raunverulegum skráðum vinnutíma og hvíld.

Þetta er reglubundin athugun á klukkustundarfresti, ekki samfelld vöktun hverrar sekúndu.

Þetta getur hjálpað skipstjóra að bregðast fyrr við ef vinnuálag er að aukast eða ef breyting á vaktaskipulagi stefnir í átt að hvíldarskorti.

Hlaupandi 24 klukkustunda yfirferð er eftirlitsaðferð í MarRest. Hún er ekki sérstakt lagahugtak.

Hlaupandi 168 klukkustunda yfirferð

Í íslenskum reglum er 168 klukkustunda tímabilið beinlínis hluti af lágmarkskröfum um hvíld.

Reglugerð nr. 975/2004 kveður á um að lágmarkshvíld skuli vera 77 klukkustundir á hverju 168 klukkustunda tímabili. Sama regla kemur fram í 21. gr. laga nr. 82/2022.

Þess vegna er mikilvægt að skoða ekki aðeins síðasta daginn heldur stöðuna yfir allt 168 klukkustunda tímabilið.

Í aðalathugun skýrslunnar metur MarRest eitt 168 klst. tímabil við lok hvers almanaksdags. Hún athugar ekki alla mögulega enda 168 klst. tímabila.

MarRest getur því tekið saman:

• stöðu síðustu 24 klukkustunda,
• stöðu síðustu 168 klukkustunda,
• fyrirhugaða vinnu,
• breytingar á vaktaplani,
• og skráða vinnu og hvíld.

Hvíld má vera skipt – en hún hefur skýr mörk

Samkvæmt íslenskum reglum má hvíldartíma skipta í mest tvö tímabil. Annað tímabilið skal vera að lágmarki sex klukkustundir og ekki skulu líða meira en 14 klukkustundir milli hvíldartíma.

Þetta skiptir máli í fiskveiðum þar sem vaktir og vinnuálag geta breyst hratt.

Það er því ekki nóg að skoða aðeins heildarfjölda hvíldarstunda. Einnig þarf að skoða hvernig hvíldinni er dreift.

Klofin hvíld getur verið í samræmi við reglur en langvarandi truflun á hvíld getur engu að síður haft áhrif á bata og árvekni. Þess vegna er gagnlegt að fylgjast með endurteknum mynstrum og rekstraraðstæðum samhliða formlegri hvíldartímaskráningu.

Þegar vaktaplanið þarf að breytast

Vaktaplan er áætlun. Raunverulegur rekstur getur verið annar.

Veður, veiðimynstur, vélbúnaður, afli, vinnsla og aðrar aðstæður geta breyst eftir að skip hefur látið úr höfn.

Íslensk lög leggja áherslu á að vaktafyrirkomulag og heildarmönnun fiskiskipa séu þannig úr garði gerð að vinnu- og hvíldartíma áhafnar sé fullnægt.

Þegar rekstraraðstæður breytast þarf því að skoða hvort upphaflegt vaktaplan sé enn raunhæft.

Hagnýt viðbrögð geta verið:

• að færa verkefni milli skipverja,
• að breyta vaktaskiptingu,
• að verja lengri samfellda hvíld,
• að draga úr verkefnum sem ekki eru brýn,
• að kalla til viðbótarmönnun þegar hún er tiltæk,
• eða að endurmeta næstu vakt áður en hún hefst.

Markmiðið er ekki að „laga tölurnar“ eftir á heldur að nota upplýsingarnar til að taka betri ákvarðanir meðan ferðin stendur yfir.

Veður og veiðimynstur

Fiskveiðar eru breytilegur rekstur.

Erfitt veður getur aukið líkamlegt álag og krafist meiri árvekni. Slæmt skyggni og óhagstæðar aðstæður geta aukið álag á þá sem gegna siglingarvakt. Tog, veiðarfæri og vinnsla geta skapað mikla vinnu á dekki og í vinnslurýmum.

Þessar aðstæður breyta ekki sjálfkrafa lagalegum lágmarkskröfum um hvíld.

Þær geta hins vegar skipt máli þegar skipstjóri og útgerð meta hvort fyrirhugað vinnufyrirkomulag sé raunhæft og öruggt.

Lög nr. 82/2022 leggja áherslu á að vaktir séu skipulagðar þannig að þau sem standa vakt séu vel hvíld og árvekni þeirra skerðist ekki.

Þess vegna ætti þreytueftirlit ekki að skoða tölurnar einar og sér. Það ætti einnig að hjálpa stjórnendum að sjá hvenær rekstraraðstæður eru að breyta forsendunum fyrir upphaflega vaktaplaninu.

Áhöfn sem flyst milli skipa

Þreyta fylgir einstaklingnum en ekki skipinu.

Ef skipverji flyst úr einu skipi í annað þarf móttökuskipið að hafa nægilegar upplýsingar til að meta hvort ný vakt sé raunhæf.

Þetta er sérstaklega mikilvægt í flota þar sem skipverjar vinna á fleiri en einu skipi.

Áður en mikilvægri vakt er úthlutað er gagnlegt að skoða:

• nýlegan vinnutíma,
• nýlega hvíld,
• stöðu síðustu 24 klukkustunda,
• stöðu síðustu 168 klukkustunda,
• fyrirhugaða næstu vakt,
• og hvort sérstakar aðstæður hafi haft áhrif á vinnu eða hvíld.

Í MarRest fylgir vinnu- og hvíldarsaga skipverjans honum milli skipa innan sömu virku útgerðar eða fyrirtækis.

Skráning jafnóðum skiptir máli

Góð hvíldartímaskráning byggist á því að vinna og hvíld séu skráð jafnóðum og hægt er.

Reglugerð nr. 975/2004 skilgreinir vinnutíma og hvíldartíma og setur reglur um mörk þeirra.

Sein skráning getur gert eftirlit erfiðara og aukið hættuna á að breytingar á raunverulegum rekstri komi ekki fram fyrr en eftir á.

Góð skráning ætti að gera kleift að sjá:

1. hvað var fyrirhugað,
2. hvað gerðist í raun,
3. hvaða breytingar voru gerðar,
4. hvers vegna breytingin var gerð,
5. og hvaða áhrif hún hafði á næstu vaktir.

MarRest er fyrst og fremst tæki til að halda þessari skráningu samfelldri og sýnilegri.

Hvað þarf að geta sýnt við skoðun?

Við skoðun á vinnu- og hvíldartíma er mikilvægt að geta sýnt samræmi milli:

• skráðs vinnu- og hvíldartíma,
• vaktaplans,
• raunverulegs rekstrar,
• mönnunar,
• og breytinga sem urðu á leiðinni.

Ef vaktaplan sýnir eitt en skráður raunverulegur vinnutími annað er mikilvægt að geta útskýrt breytinguna.

Íslenskar reglur gera ekki ráð fyrir því að vaktaskipulag sé skoðað óháð mönnun og raunverulegum vinnu- og hvíldartíma. Lög nr. 82/2022 tengja sérstaklega vaktafyrirkomulag og heildarmönnun fiskiskipa við kröfurnar um vinnu- og hvíldartíma.

Markmiðið ætti því ekki að vera að búa til snyrtilega skrá eftir á heldur að halda raunhæfri og rekjanlegri skrá meðan reksturinn stendur yfir.

Nánar um undirbúning skoðunar er í leiðbeiningunum um hvíldartímaskoðun.

Dagleg yfirferð

Dagleg yfirferð getur einbeitt sér að:

• stöðu síðustu 24 klukkustunda,
• næstu vakt,
• nýlegum breytingum,
• truflunum á hvíld,
• og skipverjum sem eru að nálgast eða fara yfir viðeigandi mörk.

Ef áhætta greinist þarf að meta hvort breyta eigi næstu vakt eða verkefnum.

Vikuleg yfirferð

Vikuleg yfirferð getur skoðað stöðu síðustu 168 klukkustunda og endurtekin mynstur.

Til dæmis:

• endurteknar langar vaktir,
• endurtekin skert hvíld,
• miklar breytingar á vaktaplani,
• álag sem tengist ákveðnum veiðiaðferðum,
• eða endurtekin vandamál hjá ákveðnum skipum eða hlutverkum.

Þessi yfirferð getur einnig hjálpað útgerð að meta hvort mönnun eða vaktaskipulag þurfi að breytast fyrir næstu veiðiferð.

Hagnýt viðbragðsregla

Mannlegir þættir

Reyndur skipverji getur tekið erfiðum rekstri af mikilli fagmennsku. Reynslan fjarlægir hins vegar ekki líffræðilega þörf fyrir hvíld.

Það getur jafnvel verið erfitt að greina þreytu þegar áhöfn er vön miklu álagi og leggur metnað í að klára verkefnið.

Þess vegna ætti að vera eðlilegt að ræða þreytu sem hluta af öryggisstjórnun.

Að tilkynna um þreytu ætti ekki að vera túlkað sem veikleiki eða skortur á fagmennsku. Það getur verið mikilvægt öryggismerki sem gerir skipstjóra kleift að bregðast við áður en árvekni skerðist.

Hver bregst við?

Skipstjóri þarf að geta tekið ákvarðanir um vaktir og verkefni þegar aðstæður breytast.

Útgerð og stjórnendur í landi þurfa að skoða endurtekin mynstur sem verða ekki leyst með einni breytingu um borð.

Ef sama vandamálið kemur upp aftur og aftur þarf að spyrja:

• Er mönnunin nægileg?
• Er vaktaplanið raunhæft?
• Eru flutningar milli skipa rétt tímasettir?
• Er ákveðið veiðimynstur að skapa endurtekið álag?
• Þarf að breyta vinnufyrirkomulagi fyrir næstu ferð?

Hvar MarRest kemur inn

MarRest er ekki lögfræðilegt álit og kemur ekki í stað ábyrgðar skipstjóra eða útgerðar.

Kerfið skráir vinnu og hvíld, reiknar stöðu út frá skráðum og fyrirhuguðum tímum og getur látið vita þegar athugunar er þörf. Það metur engar lagalegar undanþágur og ákveður ekki hvort reglur séu uppfylltar.

Þannig getur MarRest hjálpað til við að:

• fylgjast með 24 klukkustunda stöðu,
• fylgjast með 168 klukkustunda stöðu,
• skoða fyrirhugaðar vaktir,
• halda utan um breytingar,
• fylgja vinnu- og hvíldarsögu við flutning milli skipa,
• og gefa skipstjóra og stjórnendum betri upplýsingar til ákvarðanatöku.

Kerfið framfylgir ekki reglunum fyrir þig. Það hjálpar þér að sjá hvað er að gerast og bregðast fyrr við.

Innleiðing fyrir íslenskan fiskiskipaflota

1. Byrjaðu á réttri skráningu

Tryggðu að raunverulegur vinnutími og hvíld séu skráð rétt og reglulega.

2. Settu 24 og 168 klukkustunda yfirferð í daglegt eftirlit

Notaðu reglurnar um 10/77 sem grunn að eftirlitinu.

3. Tengdu vaktaplan og raunverulegan vinnutíma

Ef reksturinn breytist þarf að geta séð breytinguna.

4. Fylgstu með flutningi milli skipa

Vinnu- og hvíldarsaga skipverjans á ekki að hverfa þegar hann skiptir um skip.

5. Skoðaðu endurtekin mynstur

Eitt frávik getur verið einstakt atvik. Endurtekið mynstur getur bent til þess að breyta þurfi mönnun eða vinnufyrirkomulagi.

Algeng vandamál

„Allt er í samræmi við reglur en áhöfnin er samt mjög þreytt“

Skoðaðu hvernig hvíldinni er dreift, hversu oft hún er rofin og hvort rekstraraðstæður hafi aukið vinnuálagið.

„Vandamálið kemur eftir að skipverji flyst milli skipa“

Skoðaðu vinnu- og hvíldarsögu hans fyrir flutninginn og næstu vakt á móttökuskipinu.

„Vaktaplanið passar ekki lengur við raunverulegan rekstur“

Uppfærðu vaktaskipulagið og skráðu breytinguna. Markmiðið er að vaktaplanið endurspegli raunverulegan rekstur.

„Veðrið er alltaf nefnt en ekkert breytist“

Veður er ekki sjálft mótvægisaðgerð. Meta þarf hvaða áhrif það hefur á vinnuálag, mönnun og næstu vaktir.

„Sama vandamálið kemur upp aftur og aftur“

Þá þarf að skoða skipulagslegar orsakir, ekki aðeins einstaka skipverja.

Mælikvarðar sem geta hjálpað stjórnendum

Fjöldi staðfestra frávika segir ekki alltaf alla söguna.

Gagnlegir mælikvarðar geta verið:

• fjöldi viðvarana innan 24 klukkustunda,
• þróun stöðu yfir 168 klukkustundir,
• fjöldi breytinga á vaktaplani,
• fjöldi rofinna hvíldartímabila,
• tími frá viðvörun þar til gripið er til aðgerða,
• fjöldi viðvarana eftir flutning milli skipa,
• og endurtekin mynstur eftir skipi, hlutverki eða veiðiferð.

Þessir mælikvarðar eiga að styðja við ákvarðanatöku en koma ekki í stað mats skipstjóra eða útgerðar.

Þjálfun og öryggismenning

Þjálfun í vinnu- og hvíldartíma ætti að tengjast raunverulegum aðstæðum um borð.

Skipstjórar og aðrir stjórnendur þurfa að vita:

• hvaða reglur gilda,
• hvernig vinnu- og hvíldartími er skráður,
• hvernig staða er metin,
• hvað þarf að gera þegar vaktaplan breytist,
• og hvernig bregðast á við endurteknum vandamálum.

Markmiðið er ekki aðeins að halda skrá sem stenst skoðun.

Markmiðið er að nota skráninguna sem hluta af virkri öryggisstjórnun.

Niðurstaða

Íslenskar reglur setja skýr lágmarksskilyrði um vinnu og hvíld á fiskiskipum.

Samkvæmt lögum nr. 82/2022 og reglugerð nr. 975/2004 þarf meðal annars að tryggja að hvíld sé að lágmarki 10 klukkustundir á hverju 24 klukkustunda tímabili og 77 klukkustundir á hverju 168 klukkustunda tímabili. Hvíld má skipta í mest tvö tímabil og annað þeirra skal vera að lágmarki sex klukkustundir. Vaktafyrirkomulag og mönnun þurfa jafnframt að taka mið af þessum kröfum.

Góð þreytustjórnun byrjar þar en endar ekki þar.

Raunverulegur rekstur getur breyst hratt. Þess vegna þarf að fylgjast með vinnu og hvíld meðan ferðin stendur yfir, skoða þróunina yfir bæði 24 og 168 klukkustundir og bregðast við þegar vaktaplan og raunverulegt álag fara að skilja sig að.

MarRest hjálpar skipstjórum og útgerðum að sjá þessa stöðu fyrr – svo hægt sé að taka betri ákvarðanir áður en vandamálið verður stærra.